یاسای کەلەپووری فیدراڵیی عێراق و یاسا جیاکەی هەرێمی کوردستان کاری شوێنەواری بە دوو شێوەی جیاواز ڕێکدەخەن. مۆڵەتی زانستی، مافی چوونە ناو زەوی و خاوەندارێتیی دۆزراوەکان سێ پرسی جیاوازن. هیچ کام لەم دوو چوارچێوە یاساییە لێرەدا مۆڵەتێکی گشتی دانانێت بۆ گەڕان بە ئامێر بەدوای کەلوپەلی هاوچەرخی ونبوودا.
دەتوانم لە عێراق ئامێری دۆزینەوەی کانزا بەکاربهێنم؟
وەڵامی کورت بۆ هەر جۆرە زەوییەک. کرتە لە کارتێک بکە بۆ وردەکاری و دەقی خودی ڕێساکە.
- لە هەموو شوێنێک: یاسای کەلەپووری نیشتمانیبەپێی شوێن جیاوازەلەگەڵ سەرچاوەکە بەراورد کرا: 8ی تشرینی یەکەمی 2026
- کەناراو و لێواری ئاوهێشتا یەکلا نەکراوەتەوەپشکنینی سەرچاوە تەواو نەبووە
- شوێنەوارە پارێزراوەکانتەنها بە مۆڵەتی توێژینەوەلەگەڵ سەرچاوەکە بەراورد کرا: 8ی تشرینی یەکەمی 2026
- پارکە نیشتمانییەکان و ناوچە پارێزراوە سروشتییەکانهێشتا یەکلا نەکراوەتەوەپشکنینی سەرچاوە تەواو نەبووە
- دارستانەکانی دەوڵەتهێشتا یەکلا نەکراوەتەوەپشکنینی سەرچاوە تەواو نەبووە
- زەویی تایبەتبەپێی شوێن جیاوازەلەگەڵ سەرچاوەکە بەراورد کرا: 8ی تشرینی یەکەمی 2026
لە زۆر شوێن بێ مۆڵەت ڕێگەپێدراوەتەنها بە مۆڵەت، تۆمارکردن یان لە کەناراوی دیاریکراوقەدەغەیە یان لە ڕاستیدا داخراوە
ڕێساکان بەپێی جۆری زەوی
لە هەموو شوێنێک: یاسای کەلەپووری نیشتمانی
بەپێی شوێن جیاوازەچوارچێوەی کەلەپووریی فیدراڵی و هی هەرێمی کوردستان جیاوازن؛ هیچ مۆڵەتێکی ئاسایی بۆ هەوەسکاران لە سەرانسەری وڵاتدا نەسەلمێنراوە.
- لە یاسای فیدراڵیی ژمارە 55ی ساڵی 2002دا، ماددەکانی 4(10)، 29 و 31–32 هەڵکۆڵینی شوێنەواری و پشکنین لە ژێر زەوی و لە بنی ئاوەکاندا ڕێکدەخەن، بە مەرجی شیاویی زانستی و مۆڵەتپێدان. پێناسە ئاماژەپێکراوەکە نە ڕێسایەکی گشتی بۆ گەڕان بە ئامێر بەدوای کەلوپەلی هاوچەرخی ونبوودا دادەنێت، نە هەموو گەڕانێک لەسەر ڕووی زەوی قەدەغە دەکات. هیچ ڕێگایەکی ئاسایی بۆ هەوەسکاران پشتڕاست نەکراوەتەوە.
- هەرێمی کوردستان یاسای ژمارە 5ی ساڵی 2021ی هەیە. پێناسەکەی لە ماددەی 1(15)دا گەڕان و ڕووپێو بەدوای کەلوپەلی شوێنەواریدا لەسەر ڕووی زەوی، لە ژێر زەوی و لە ژێر ئاو دەگرێتەوە؛ ماددەی 16 مۆڵەتی دەسەڵاتی پەیوەندیدار پێویست دەکات، تەنانەت لەسەر زەویی خودی ئەو کەسەی کارەکە دەکات. مۆڵەتپێدان بۆ پسپۆڕ و دامەزراوەی شیاوی زانستی و داراییە. گەڕانی ئاسایی بە ئامێر بەدوای کەلوپەلی هاوچەرخی ونبوودا هێشتا پشتڕاست نەکراوەتەوە.
- لە یاسای فیدراڵیدا، ماددەی 4 بە گشتی شوێنەوار بە سنووری تەمەنی 200 ساڵ پێناسە دەکات و پاشماوەی مرۆڤ، ئاژەڵ و ڕووەکیش دەگرێتەوە. ئەو کەلوپەلە کەلەپوورییانەی تەمەنیان کەمترە و بەهای دیاریکراویان هەیە، بە بڕیاری وەزیر ڕادەگەیەنرێن. هەرێمی کوردستان پێناسە و ڕێگای ڕاگەیاندنی تایبەت بە خۆی هەیە، بۆیە یەک سنووری تەمەن حوکمی هەموو دۆزراوەیەک یەکلا ناکاتەوە.
ڕێساکە چی دەڵێت
«هیچ کەس و لایەنێک بۆى نیە کارى شوێنەواریى یان کەلەپووریى لە هەرێم ئەنجام بدات، تەنانەت لەسەر زەوى و موڵکى خۆشى بێت، تەنها بە مۆڵەتى بەڕێوەبەرایەتى گشتى نەبێت.»
هێشتنەوەی دۆزراوەکان
قەدەغەیەناتوانیت ئەو شوێنەوارانەی لە عێراق دەدۆزرێنەوە بۆ خۆت بهێڵیتەوە: یاسای فیدراڵی هەڵگرتنی شوێنەواری گوازراوە لە هەموو کەسێک قەدەغە دەکات و دەڵێت ئەو کەسانەی بە ڕێکەوت دەیاندۆزنەوە دەیاندەنە دەست دەسەڵاتی شوێنەوار، و لە هەرێمی کوردستانیش موڵکی دەوڵەتن. کەلوپەلی ونبووی ئاسایی و گەنجینەی تر ڕێسای جیاوازیان هەیە.
- یاسای فیدراڵی: کەسانی سروشتی و مەعنەوی بۆیان نییە شوێنەواری گوازراوە هەڵبگرن (یاسای ژمارە 55ی ساڵی 2002، ماددەی 17(1))؛ دەسەڵاتی شوێنەوار ئەو شوێنەوارە گوازراوانە تۆمار دەکات کە هاووڵاتییان بە ڕێکەوت دەیاندۆزنەوە و ڕادەستی دەکەن (ماددەی 16(1))
- ماددەی 17(3)(ب) ئەو دەستنووس و دراوە شوێنەوارییە تۆمارکراوانە هەڵدەاوێرێت کە دەسەڵاتی شوێنەوار مۆڵەتی هەڵگرتنیانی داوە، لەگەڵ ئەرکی تۆمارکردن، پاراستن و وەرگرتنی ڕەزامەندی بۆ گواستنەوەیان (ماددەی 17(4))؛ دەقە ئاماژەپێکراوەکە نیشانی نادات کە ئەم ڕێگایەی هەڵگرتن بە مۆڵەت بۆ کەسێک کراوەیە کە تازە شتێک دەدۆزێتەوە، بۆیە بۆ هێشتنەوەی دۆزراوەیەک پشتی پێ مەبەستە
- ماددەی 17(3)(أ) هەروەها ئەو شوێنەوارە گوازراوانە هەڵدەاوێرێت کە لەو شوێنانەدان کە ماددەی 10 دیاریان دەکات؛ ماوەی 30 ڕۆژەی ڕادەستکردن لە ماددەی 17(2)دا لە ڕۆژی بەرکاربوونی یاساکەوە دەژمێردرا و دوا وادەی کەسێک نییە کە تازە شتێک دەدۆزێتەوە
- شوێنەوارێکی گوازراوە یان کەلوپەلێکی کەلەپووری لە ماوەی 24 کاتژمێردا بە نزیکترین لایەنی فەرمی ڕابگەیەنە (ماددەی 19(1))؛ دەسەڵاتی شوێنەوار دەتوانێت پاداشت بدات، بەڵام پاداشت خاوەندارێتی ناگوازێتەوە (ماددەی 19(3))
- ئەو شوێنەوارانەی لە کاتی هەڵکۆڵینی شوێنەواریدا دەدۆزرێنەوە موڵکی گشتین (ماددەی 35)
- هەرێمی کوردستان: هەر کەلوپەلێکی شوێنەواری یان کەلەپووری لەسەر خاکی هەرێم یان لە ژێر خاکیدا بدۆزرێتەوە موڵکی دەوڵەتە (یاسای ژمارە 5ی ساڵی 2021، ماددەی 22(1))؛ کەسانی سروشتی و مەعنەوی بۆیان نییە شوێنەواری گوازراوە هەڵبگرن (ماددەی 12(1))؛ لیژنەی تەکنیکی هەر پاداشتێک هەڵدەسەنگێنێت، و پاداشت خاوەندارێتی ناگوازێتەوە (ماددەی 27)
- لە یاسای مەدەنیدا، ماددەی 1101 ئەو گەنجینە شاراوەیەی کەس ناتوانێت خاوەندارێتیی بسەلمێنێت، دەداتە خاوەن زەوی ئەگەر زەوییەکە موڵکی تایبەت بێت، دەداتە دەوڵەت ئەگەر زەویی میری بێت و دەداتە لایەنی وەقف ئەگەر بە شێوەیەکی دروست وەقف کرابێت. ماددەی 1103 شوێنەوار و کەلوپەلی ونبوو بۆ یاسا تایبەتەکان جێدەهێڵێت؛ ئەمە مافی هێشتنەوەی دۆزراوە شوێنەوارییەکان نییە. ماددەی 1104 بۆ ئەوەی شتێکی گوازراوەی ئاسایی ببێتە بێخاوەن، دەستبەرداربوونی ئەنقەستی خاوەنەکەی پێویست دەکات.
- ماددەی 450ی یاسای سزادان باسی دەستبەسەرداگرتنی ناڕەوا یان بەکارهێنانی بە نیازی خراپی کەلوپەلی دۆزراوە یان ونبوو دەکات، کاتێک کەسەکە خاوەنەکەی دەناسێت یان هەنگاوە پێویستەکانی بۆ ناسینەوەی خاوەنەکە نەناوە. هیچ ماوەیەکی چاوەڕوانیی گشتی بۆ ئەو کەسەی شتێک دەدۆزێتەوە، یان ڕێسایەکی خاوەندارێتیی خۆکار، لەم ماددەیەوە نەسەلمێنراوە.
ڕێساکە چی دەڵێت
«يحظر على الاشخاص الطبيعية والمعنوية حيازة الاثار المنقولة»
ڕاگەیاندنی دۆزراوەکان
دەبێت ڕابگەیەنرێتئەو دۆزینەوە کەلەپوورییانەی یاساکە دەیانگرێتەوە، بێ دواخستن لە ڕێگای دەسەڵاتی پەیوەندیدارەوە ڕابگەیەنە؛ یاسای فیدراڵی و یاسای هەرێمی کوردستان دوو ئەرکی جیاوازیان داناوە کە ماوەی هەر یەکەیان 24 کاتژمێرە.
- ماددەی 19ی یاسای فیدراڵی ئەو کەسەی شوێنەوارێکی گوازراوە یان کەلوپەلێکی کەلەپووری دەدۆزێتەوە، یان بە دۆزینەوەکەی دەزانێت، پابەند دەکات کە لە ماوەی 24 کاتژمێر لە کاتی دۆزینەوە یان زانینەوە نزیکترین لایەنی فەرمی یان ڕێکخراوێکی جەماوەری ئاگادار بکاتەوە. ئەو لایەنەی ئاگادارکردنەوەکە وەردەگرێت دەبێت دەستبەجێ دەسەڵاتی شوێنەوار ئاگادار بکاتەوە.
- ماددەی 12ی یاسای فیدراڵی بە جیا ئەو کەسەی شوێنەوارێکی نەگوازراوە دەدۆزێتەوە، یان بە دۆزینەوەکەی دەزانێت، پابەند دەکات کە لە ماوەی 24 کاتژمێردا نزیکترین لایەنی فەرمی یان ڕێکخراوێکی جەماوەری ئاگادار بکاتەوە؛ ئەو لایەنەش دەبێت دەستبەجێ دەسەڵاتی شوێنەوار ئاگادار بکاتەوە.
- بەپێی ماددەی 5(3)ی یاسای هەرێمی کوردستان ژمارە 5ی ساڵی 2021، هەر هاووڵاتییەک ئاگاداری شوێنەوار یان کەلەپووری گوازراوە یان نەگوازراوە بێت، یان زانیاریی دەربارەیان هەبێت، دەبێت لە ماوەی کەمتر لە 24 کاتژمێر لە کاتی ئاگاداربوون یان پێزانینەوە نزیکترین لایەنی فەرمی ئاگادار بکاتەوە. ئەو ماوە 48 کاتژمێرییەی ئەو لایەنە بۆ گەیاندنی ئاگادارییەکە بە لایەنی سەرووتر هەیەتی، لە دوا وادەی هاووڵاتییەکە جیایە.
- دۆزراوەکە و دەوروبەرەکەی بپارێزە و لە لایەنی پەیوەندیداری شوێنەوار بپرسە کە چۆن بەردەوام بیت. دوا وادە تایبەتەکانی کەلەپوور بەسەر هەموو شتێکی هاوچەرخی کەوتوودا جێبەجێ مەکە: کەلوپەلی ونبووی ئاسایی دەکەوێتە ژێر مەرجی ناسینەوەی خاوەن لە ماددەی 450ی یاسای سزادانیشەوە، بەبێ دوا وادەیەکی دیاریکراو بۆ ڕاگەیاندن لەو ماددەیەدا.
ڕێساکە چی دەڵێت
«دەبێت لە ماوەى کەمتر لە (24) بیست و چوار کاتژمێر لە ڕێكەوتی ئاگاداربوونى یان پێزانینی، نزیکترین لایەنى فەرمی ئاگاداربکاتەوە،»
کەناراو و لێواری ئاو
هێشتا یەکلا نەکراوەتەوەهیچ مۆڵەتێکی گشتی بۆ هەوەسکاران بۆ بەکارهێنانی ئامێری دۆزینەوەی کانزا لە کەناراو یان لێواری ئاوەکانی عێراق پشتڕاست نەکراوەتەوە.
- لە یاسای فیدراڵیی ژمارە 55ی ساڵی 2002دا، ماددەکانی 4(10)، 29 و 31–32 هەڵکۆڵینی شوێنەواری و پشکنین لە ژێر زەوی و لە بنی ئاوەکاندا ڕێکدەخەن، بە مەرجی شیاویی زانستی و مۆڵەتپێدان. پێناسە ئاماژەپێکراوەکە نە ڕێسایەکی گشتی بۆ گەڕان بە ئامێر بەدوای کەلوپەلی هاوچەرخی ونبوودا دادەنێت، نە هەموو گەڕانێک لەسەر ڕووی زەوی قەدەغە دەکات. هیچ ڕێگایەکی ئاسایی بۆ هەوەسکاران پشتڕاست نەکراوەتەوە.
- ڕێساکانی ناوچە پارێزراوە سروشتییەکان دەکرێت بەسەر ئاو و کەنارە پارێزراوەکانی کەناراودا جێبەجێ بکرێن؛ چوونە ژوورەوەی یاسایی بۆ خەڵک بە تەنها خۆی ڕێگە بە دەستکاریکردنی زەوی یان بردنی کەرەستە نادات. ئەرکەکانی پەیوەست بە دۆزینەوەی کەلەپوور جیان.
- لە هەرێمی کوردستان، یاسای ژمارە 5ی ساڵی 2021 بۆ کاری شوێنەواری و کەلەپووری، لەوانە گەڕان لەسەر ڕووی زەوی، لەسەر هەر زەوییەک بێت، مۆڵەتی بەڕێوەبەرایەتیی گشتی پێویست دەکات (ماددەکانی 1(15) و 16(2))؛ بڕوانە ڕێساکانی هەرێمی کوردستان لە خوارەوە.
شوێنەوارە پارێزراوەکان
تەنها بە مۆڵەتی توێژینەوەهەڵکەندنی ئاسایی بۆ دەرهێنانی ئەو شتانەی ئامێرەکە دەیاندۆزێتەوە لە شوێنە شوێنەوارییە پارێزراوەکان سنووردارە؛ ڕێگای چەسپاو بۆ هەڵکۆڵین، شوێنەوارناسیی زانستییە.
- ماددەی 3(2)ی یاسای فیدراڵی خاوەن زەوی لە دەستکاریی ماددی، هەڵکەندن، تێکدان یان گۆڕینی ڕووخساری شوێنە کەلەپووری و مێژووییەکان قەدەغە دەکات. ماددەی 15 دەستدرێژی و چالاکیی دیاریکراو قەدەغە دەکات، لەوانە کشتوکاڵ، بیناسازی، هەڵکەندنی کانەبەرد و ئەو کارانەی ڕووخساری شوێنە شوێنەوارییەکان دەگۆڕن؛ ڕێگایەکی گشتی بۆ وەرگرتنی ڕەزامەندی بۆ هەوەسکاران دابین ناکات. ماددەی 15(1) هەروەها شوێنە شوێنەواری، کەلەپووری و مێژووییەکان دەپارێزێت، لەوانە ئەو گرد و زەوییە تەختانەی دۆزراوەی شوێنەوارییان تێدا دۆزراوەتەوە، تەنانەت ئەگەر لە ڕۆژنامەی فەرمیدا بڵاو نەکرابنەوە، بەو مەرجەی بارودۆخەکە وا بێت کەسێکی ئاسایی بتوانێت پێیان بزانێت.
- ماددەی 43(1)ی یاسای فیدراڵی سزا بۆ هەڵکەندن لە شوێنێکی شوێنەواریی ڕاگەیەنراو دادەنێت. ئەم پۆلێنکردنەی دۆزینەوە بە ئامێر پەیڕەوی ئەو سنووردارکردنەی هەڵکەندن لە شوێنە ڕاگەیەنراوەکان دەکات، چونکە دەرهێنانی ئەو شتانەی ئامێرەکە دەیاندۆزێتەوە زەوی تێکدەدات؛ بانگەشەی ئەوە ناکات کە هەموو پشکنینێک بە ئامێر بە ئاشکرا قەدەغەیە. ڕێگا جیاکە و چەسپاوەکە بەپێی ماددەکانی 29–32ی یاسای فیدراڵی، هەڵکۆڵینی شوێنەواریی زانستیی بە مۆڵەتە، نەک مۆڵەتی ئاسایی هەوەسکاران. چوونە ژوورەوەی سەردانکەران ڕێگە بە دەرهێنان نادات.
- لە هەرێمی کوردستان، ماددەی 8(2) موڵکی کەلەپووری دەپارێزێت تەنانەت ئەگەر هێشتا موڵکی تایبەت بێت، گۆڕین یان تێکدانی لە کاتی نۆژەنکردنەوە یان کاری تردا قەدەغە دەکات و پاراستنی کەلەپوور لەژێر چاودێریی دەسەڵاتی پەیوەندیداردا پێویست دەکات. ماددەی 9(1) بۆ ئەو گۆڕانکارییە دیاریکراوانەی لە بەکارهێنانی زەوی، بیناسازی و ڕووخساری بیناکان لە ناوچە شوێنەواری، کەلەپووری یان پارێزراوەکاندا، هەم هەماهەنگی و هەم ڕەزامەندی پێویست دەکات؛ ئەمە مۆڵەتێکی بێسنوور بۆ ئامێری دۆزینەوەی کانزا نییە.
- ماددەی 23(2)ی یاسای هەرێمی کوردستان خاوەنەکان لە دەستکاریی ماددی، تێکدان یان گۆڕینی ڕووخساری دەرەوەی ئەو زەوی و شوێنانە قەدەغە دەکات کە شوێنی شوێنەواری، کەلەپووری یان مێژوویی تێدایە، جا تۆمارکردنەکەیان لە ڕۆژنامەی فەرمیدا بڵاو کرابێتەوە یان نا. ماددەی 16 کاری شوێنەواری و کەلەپووری بە مۆڵەتی دەسەڵاتی پەیوەندیدار دەبەستێتەوە، لەگەڵ شیاویی زانستی و دارایی بەپێی بڕگەی 3، تەنانەت بۆ کار لەسەر موڵکی خودی کەسەکە. شوێنە وردەکە، ئەو یاسایەی بەسەریدا جێبەجێ دەکرێت و چالاکییەکە پشتڕاست بکەرەوە.
ڕێساکە چی دەڵێت
«هیچ کەس و لایەنێک بۆى نیە کارى شوێنەواریى یان کەلەپووریى لە هەرێم ئەنجام بدات، تەنانەت لەسەر زەوى و موڵکى خۆشى بێت، تەنها بە مۆڵەتى بەڕێوەبەرایەتى گشتى نەبێت.»
پارکە نیشتمانییەکان و ناوچە پارێزراوە سروشتییەکان
هێشتا یەکلا نەکراوەتەوەڕێساکانی پاراستنی ناوچە پارێزراوە سروشتییەکان چالاکییە زیانبەخشەکان سنووردار دەکەن؛ مۆڵەتی ئاسایی بۆ دۆزینەوە بە ئامێر و بۆ دەرهێنان هێشتا پشتڕاست نەکراوەتەوە.
- ماددەی 9ی پەیڕەوی ناوچە پارێزراوە سروشتییەکان ژمارە 2ی ساڵی 2014، زیانگەیاندن بە پێکهاتە فیزیکی، جیۆلۆجی یان مۆرفۆلۆجییە دیاریکراوەکان و سیستەم و دیاردە سروشتییەکان، یان گۆڕینیان، قەدەغە دەکات. هەروەها گواستنەوەی بەرد یان خاک بۆ دەرەوەی ناوچە پارێزراوەکە و بڕین، هەڵکێشان یان لابردنی ڕووەک سنووردار دەکات. ئەم بەڵگانە بە ئاشکرا حوکمی هەموو پشکنینێک بە ئامێر یان هەموو چاڵێکی بچووکی دەرهێنان دیاری ناکەن.
- ماددەی 9 هەروەها هاتوچۆی ئۆتۆمبێل سنووردار دەکات و بۆ چالاکیی کشتوکاڵی، ئابووری یان بازرگانی مۆڵەتی بەڕێوەبەریی شوێنەکە پێویست دەکات. ماددەی 10 ڕێگای ڕەزامەندیی وەزارەت بۆ چەند حاڵەتێکی دیاریکراو دادەنێت: کەمپ، دووبارە هێنانەوەی جۆرە دیاریکراوەکان و ئۆتۆمبێلی بەڕێوەبەریی شوێنەکە؛ ئەم ڕێگایانە وەک مۆڵەتی دۆزینەوەی کانزا بۆ هەوەسکاران پێشکەش نەکراون.
- پێگەی یاسایی شوێنەکە، ڕێساکانی بەڕێوەبردنی و شێوازی دەرهێنان لەگەڵ دەسەڵاتی بەرپرسیاری شوێنەکە پشتڕاست بکەرەوە. پەیڕەوە فیدراڵییە ئاماژەپێکراوەکە وەک پێداچوونەوەیەکی تەواوی ڕێساکانی پارک و ناوچە پارێزراوەکانی هەرێمی کوردستان دانانرێت. لە هەرێمی کوردستان، یاسای ژمارە 5ی ساڵی 2021 بۆ کاری شوێنەواری و کەلەپووری، لەوانە گەڕان لەسەر ڕووی زەوی، لەسەر هەر زەوییەک بێت، مۆڵەتی بەڕێوەبەرایەتیی گشتی پێویست دەکات (ماددەکانی 1(15) و 16(2))؛ بڕوانە ڕێساکانی هەرێمی کوردستان لە خوارەوە.
دارستانەکانی دەوڵەت
هێشتا یەکلا نەکراوەتەوەدەرهێنانی کەرەستە لە دارستانەکانی دەوڵەت پێویستی بە ڕەزامەندیی پێشوەختە هەیە، بەڵام ڕێسایەکی گشتی بۆ ئامێری دۆزینەوەی کانزا هێشتا پشتڕاست نەکراوەتەوە.
- ماددەی 11ی یاسای دارستان و دارستانە چێنراوەکان ژمارە 30ی ساڵی 2009، بۆ دەرهێنانی بەرد، لم، کانزا، خاک یان پەینی سروشتی لە دارستانەکانی دەوڵەت، ڕەزامەندیی پێشوەختەی کۆمپانیای گشتیی باخداری و دارستان پێویست دەکات. وا دامەنێ کە دەرهێنانی ئەو شتانەی ئامێرەکە دەیاندۆزێتەوە یان لابردنی کەرەستە ڕێگەپێدراوە.
- ماددەی 20 بە جیا باسی هەندێک بەکارهێنانی دیاریکراوی زەوی دەکات کە مۆڵەتیان نییە، لەوانە کێڵان یان کشتوکاڵ بۆ مەبەستی جگە لە دارستان، فڕێدانی پاشماوە و کاری خزمەتگوزارییە گشتییەکان یان ڕێگاوبان. دەقە ئاماژەپێکراوەکە بە ئاشکرا حوکمی هەموو چاڵێکی بچووکی دەرهێنان یان هەموو پشکنینێک بە ئامێر یەکلا ناکاتەوە، بۆیە وەک قەدەغەکردنێکی گشتگیری هەموو هەڵکەندنێک بەکارنەهێنراوە.
- ماددەی 4 باخچە و پارکەکانی شارەوانی، هەندێک باخی تایبەتی دیاریکراو، دار و درەختی گۆڕستان و شوێنە پیرۆزەکان، و ئەو دارستانە بچووکانەی موڵکی تایبەتن و مەرجەکانیان تێدایە، هەڵدەاوێرێت. جۆرەکانی دارستان و ڕێنماییە ناوخۆییەکان گرنگن. جێبەجێکردنی ئێستای لە ئاستی هەرێمدا و سنووری شوێنەکە پێویستیان بە پشکنین هەیە.
- هەرێمی کوردستان یاسای ژمارە 5ی ساڵی 2021ی هەیە. پێناسەکەی لە ماددەی 1(15)دا گەڕان و ڕووپێو بەدوای کەلوپەلی شوێنەواریدا لەسەر ڕووی زەوی، لە ژێر زەوی و لە ژێر ئاو دەگرێتەوە؛ ماددەی 16 مۆڵەتی دەسەڵاتی پەیوەندیدار پێویست دەکات، تەنانەت لەسەر زەویی خودی ئەو کەسەی کارەکە دەکات. مۆڵەتپێدان بۆ پسپۆڕ و دامەزراوەی شیاوی زانستی و داراییە. گەڕانی ئاسایی بە ئامێر بەدوای کەلوپەلی هاوچەرخی ونبوودا هێشتا پشتڕاست نەکراوەتەوە.
زەویی تایبەت
بەپێی شوێن جیاوازەڕەزامەندیی خاوەن زەوی جێگەی چاودێرییە شوێنەوارییەکان ناگرێتەوە: یاسای فیدراڵی مۆڵەتی هەڵکۆڵینی شوێنەواری تەنها بە لایەنە شیاوەکان دەدات، و هەرێمی کوردستان بۆ کاری کەلەپووری لەسەر هەر زەوییەک مۆڵەتی دەسەڵاتی پەیوەندیدار پێویست دەکات.
- لە یاسای فیدراڵیی ژمارە 55ی ساڵی 2002دا، ماددەکانی 4(10)، 29 و 31–32 هەڵکۆڵینی شوێنەواری و پشکنین لە ژێر زەوی و لە بنی ئاوەکاندا ڕێکدەخەن، بە مەرجی شیاویی زانستی و مۆڵەتپێدان. پێناسە ئاماژەپێکراوەکە نە ڕێسایەکی گشتی بۆ گەڕان بە ئامێر بەدوای کەلوپەلی هاوچەرخی ونبوودا دادەنێت، نە هەموو گەڕانێک لەسەر ڕووی زەوی قەدەغە دەکات. هیچ ڕێگایەکی ئاسایی بۆ هەوەسکاران پشتڕاست نەکراوەتەوە.
- هەرێمی کوردستان یاسای ژمارە 5ی ساڵی 2021ی هەیە. پێناسەکەی لە ماددەی 1(15)دا گەڕان و ڕووپێو بەدوای کەلوپەلی شوێنەواریدا لەسەر ڕووی زەوی، لە ژێر زەوی و لە ژێر ئاو دەگرێتەوە؛ ماددەی 16 مۆڵەتی دەسەڵاتی پەیوەندیدار پێویست دەکات، تەنانەت لەسەر زەویی خودی ئەو کەسەی کارەکە دەکات. مۆڵەتپێدان بۆ پسپۆڕ و دامەزراوەی شیاوی زانستی و داراییە. گەڕانی ئاسایی بە ئامێر بەدوای کەلوپەلی هاوچەرخی ونبوودا هێشتا پشتڕاست نەکراوەتەوە.
- ماددەی 3(2)ی یاسای فیدراڵی گۆڕانکاریی ماددیی خاوەن زەوی سنووردار دەکات لەو شوێنانەی شوێنەوار، کەلەپوور یان شوێنی مێژوویی تێدایە. ماددەی 30 مافی چوونە ژوورەوە بۆ هەڵکۆڵین دەداتە دەسەڵاتی شوێنەوار، لەگەڵ ڕێکاری مەرجدار بۆ گەڕاندنەوەی زەوییەکە بۆ دۆخی پێشووی یان قەرەبووکردنەوە؛ ئەمە مافی چوونە ژوورەوە بۆ هەوەسکاران نییە. مافی چوونە ژوورەوەی یاسایی بە جیا وەربگرە و پابەندی ئەرکەکانی ڕاگەیاندن و سنوورەکانی هەڵگرتن بە.
ڕێساکە چی دەڵێت
«هیچ کەس و لایەنێک بۆى نیە کارى شوێنەواریى یان کەلەپووریى لە هەرێم ئەنجام بدات، تەنانەت لەسەر زەوى و موڵکى خۆشى بێت، تەنها بە مۆڵەتى بەڕێوەبەرایەتى گشتى نەبێت.»
تەنانەت لەو شوێنانەی دۆزینەوەی کانزا ڕێگەپێدراوە، شوێنە شوێنەواری و مێژووییەکان پارێزراون، و دەبێت هەموو چاڵێک پڕ بکەیتەوە و پەیڕەوی ڕێنماییە هەڵواسراوەکان بکەیت. هەمیشە ڕێسای ئێستا لەگەڵ لایەنی بەرپرسی زەوییەکە پشتڕاست بکەرەوە.
زەوییەکەی خۆت لە عێراق
دۆزینەوەی کانزا لەسەر زەوییەکەی خۆت هێشتا پشتڕاست نەکراوەتەوە؛ ڕێساکانی کەلەپوور لەوێش هەر جێبەجێ دەکرێن. ناتوانیت ئەو شوێنەوارانەی دەیاندۆزیتەوە بۆ خۆت بهێڵیتەوە. پێش ئەوەی دەست بە گەڕان بکەیت، هەموو وەڵامێک بخوێنەرەوە.
دۆزینەوەی کانزا
هێشتا پشتڕاست نەکراوەتەوەبۆ ئەو زەوییەی لە دەرەوەی هەرێمی کوردستان خاوەنیتی هێشتا پشتڕاست نەکراوەتەوە: هیچ ڕێسایەکی فیدراڵی بۆ ئامێری دۆزینەوەی کانزا تۆمار نەکراوە. لە هەرێمی کوردستان، گەڕان بەدوای شوێنەواردا، بە کاری سەر ڕووی زەویشەوە، تەنانەت لەسەر زەوییەکەی خۆت پێویستی بە مۆڵەتی بەڕێوەبەرایەتیی گشتی هەیە.
- هەرێمی کوردستان: گەڕان بەدوای شوێنەواردا تەنانەت لەسەر زەویی خودی کەسەکە پێویستی بە مۆڵەتی بەڕێوەبەرایەتیی گشتی هەیە (یاسای ژمارە 5ی ساڵی 2021، ماددەی 16(2))
- عێراقی فیدراڵ: ناتوانیت ئەو شوێنەوارانەی لەسەر زەوییەکەت دەدۆزرێنەوە بۆ خۆت بهێڵیتەوە (یاسای ژمارە 55ی ساڵی 2002، ماددەی 17(1))؛ دۆزراوەکان دەبێت لە ماوەی 24 کاتژمێردا ڕابگەیەنرێن، بەپێی یاسای فیدراڵی (ماددەی 19(1)) و لە هەرێمی کوردستان (یاسای ژمارە 5ی ساڵی 2021، ماددەی 5(3))
- یەکلانەکرانەوەی ئەم وەڵامە بەو مانایە نییە کە هیچ ڕێسایەک جێبەجێ ناکرێت.
هەڵکەندن
تەنها بە مۆڵەتی توێژینەوەهەڵکەندن بەدوای شوێنەواردا لەسەر ئەو زەوییەی لە عێراق خاوەنیتی تەنها بۆ کاری زانستیی بە مۆڵەتە: یاسای فیدراڵی هەڵکۆڵین دەداتە دەسەڵاتی شوێنەوار و ئەو لایەنە زانستییانەی مۆڵەتیان پێدەدات، و هەرێمی کوردستان تەنانەت لەسەر زەوییەکەی خۆت مۆڵەتی بەڕێوەبەرایەتیی گشتی پێویست دەکات.
- یاسای فیدراڵی: هەڵکۆڵین واتە کاری هەڵکەندن و پشکنین بە مەبەستی دۆزینەوەی شوێنەوار لە ژێر زەوی یان لە بنی ئاوەکاندا (یاسای ژمارە 55ی ساڵی 2002، ماددەی 4(10))؛ ئەمە کاری دەسەڵاتی شوێنەوارە، کە دەتوانێت دوای دڵنیابوون لە شیاوییان مۆڵەت بە لایەنە زانستییەکان، زانایان و زانکۆکان بدات (ماددەی 29)؛ خاوەن زەوی بۆی نییە لەو زەوییەی شوێنەوار یان شوێنی کەلەپووری تێدایە هەڵکەندن بکات یان بیگۆڕێت (ماددەی 3(2))؛ هەڵکۆڵین بەبێ ڕەزامەندیی نووسراوی دەسەڵاتی شوێنەوار و زیانگەیاندن بە شوێنەکە، سزاکەی تا 10 ساڵ زیندانە (ماددەی 42)
- یاسای هەرێمی کوردستان ژمارە 5ی ساڵی 2021، کاری شوێنەواری و کەلەپووری وا پێناسە دەکات کە گەڕان، ڕووپێو، هەڵکۆڵین و نۆژەنکردنەوەیە بە مەبەستی دۆزینەوەی شوێنەوار لەسەر ڕووی زەوی، لە ژێر زەوی یان لە ژێر ئاو (ماددەی 1(15))، و مۆڵەتی بەڕێوەبەرایەتیی گشتی بۆی پێویست دەکات، تەنانەت لەسەر زەویی خودی کەسەکە (ماددەی 16(2))؛ مۆڵەت بە لایەنی شیاوی زانستی و دارایی دەدرێت (ماددەی 16(3)).
- ئەمە ئەو هەڵکەندنە دەگرێتەوە کە ئامانجی کەلوپەلی شوێنەواری یان کەلەپوورییە، وەک دەرهێنانی ئەو شتانەی ئامێرەکە لە کاتی گەڕان بەدوای دۆزراوەی کۆندا دەیاندۆزێتەوە؛ هەڵکەندن بۆ مەبەستی تر، یان دەرهێنانەوەی شتێکی هاوچەرخی دیاریکراو کە ونت کردووە، ڕێک ناخات
- دۆزراوە دەبێت لە ماوەی 24 کاتژمێردا ڕابگەیەنرێت (بڕوانە ڕاگەیاندن)
ڕێساکە چی دەڵێت
«التنقيب عن الاثار - اعمال الحفر والسبر التي تهدف الى الكشف عن الاثار المنقولة وغير المنقولة في باطن الارض او في قيعان الانهار او البحيرات او الاهوار او المياه الاقليمية»
هێشتنەوەی دۆزراوەکان
دۆزراوە کەلەپوورییەکان: ناتوانیت بۆ خۆت بیانهێڵیتەوەناتوانیت ئەو شوێنەوارانەی لەسەر ئەو زەوییەی لە عێراق خاوەنیتی دەدۆزرێنەوە بۆ خۆت بهێڵیتەوە: یاسای فیدراڵی هەڵگرتنی شوێنەواری گوازراوە لە هەموو کەسێک قەدەغە دەکات، بێ هیچ هەڵاوێردنێک بۆ خاوەن زەوی، و لە هەرێمی کوردستانیش موڵکی دەوڵەتن، خاوەنی زەوییەکە هەر کەسێک بێت.
- یاسای فیدراڵی: کەسانی سروشتی و مەعنەوی بۆیان نییە شوێنەواری گوازراوە هەڵبگرن (یاسای ژمارە 55ی ساڵی 2002، ماددەی 17(1))؛ دەسەڵاتی شوێنەوار ئەو شوێنەوارە گوازراوانە تۆمار دەکات کە هاووڵاتییان بە ڕێکەوت دەیاندۆزنەوە و ڕادەستی دەکەن (ماددەی 16(1))
- ماددەی 17(3)(ب) ئەو دەستنووس و دراوە شوێنەوارییە تۆمارکراوانە هەڵدەاوێرێت کە دەسەڵاتی شوێنەوار مۆڵەتی هەڵگرتنیانی داوە؛ دەقە ئاماژەپێکراوەکە نیشانی نادات کە ئەم ڕێگایەی هەڵگرتن بە مۆڵەت بۆ کەسێک کراوەیە کە تازە شتێک دەدۆزێتەوە، بۆیە بۆ هێشتنەوەی دۆزراوەیەک پشتی پێ مەبەستە
- شوێنەوارێکی گوازراوە یان کەلوپەلێکی کەلەپووری لە ماوەی 24 کاتژمێردا بە نزیکترین لایەنی فەرمی ڕابگەیەنە (ماددەی 19(1))؛ ئەو پاداشتەی دەسەڵات بە ویستی خۆی دەیدات خاوەندارێتی ناگوازێتەوە (ماددەی 19(3))
- هەرێمی کوردستان: هەر کەلوپەلێکی شوێنەواری یان کەلەپووری لەسەر خاکی هەرێم یان لە ژێر خاکیدا بدۆزرێتەوە موڵکی دەوڵەتە، خاوەنی زەوییەکە هەر کەسێک بێت (یاسای ژمارە 5ی ساڵی 2021، ماددەی 22(1))؛ کەسانی سروشتی و مەعنەوی بۆیان نییە شوێنەواری گوازراوە هەڵبگرن (ماددەی 12(1))
- ماددەی 1101ی یاسای مەدەنی ئەو گەنجینە شاراوەیەی کەس ناتوانێت خاوەندارێتیی بسەلمێنێت، لە زەویی موڵکی تایبەتدا دەداتە خاوەن زەوی، بەڵام ماددەی 1103 شوێنەوار و کەلوپەلی ونبوو بۆ یاسا تایبەتەکانیان جێدەهێڵێت، بۆیە ئەمە مافی هێشتنەوەی شوێنەوار نییە
- خاوەندارێتیی کەلوپەلی ونبووی ئاسایی پشتڕاست نەکراوەتەوە؛ ماددەی 450ی یاسای سزادان دەستبەسەرداگرتنی ناڕەوای کەلوپەلی دۆزراوە یان ونبوو دەکاتە تاوان، کاتێک ئەو کەسەی دۆزیویەتەوە خاوەنەکەی دەناسێت یان هەنگاوە پێویستەکانی بۆ ناسینەوەی خاوەنەکە نەناوە
- ئەم وەڵامە تەنها هێشتنەوەی دۆزراوەکان دەگرێتەوە؛ دۆزینەوەی کانزا، هەڵکەندن و ڕاگەیاندن هەر یەکەیان وەڵامی جیای هەیە
ڕێساکە چی دەڵێت
«يحظر على الاشخاص الطبيعية والمعنوية حيازة الاثار المنقولة»
ڕاگەیاندنی دۆزراوەکان
دەبێت ڕابگەیەنرێتشوێنەوار یان کەلوپەلێکی کەلەپووریت لەسەر زەوییەکەت لە عێراق دۆزییەوە، یان پێی زانیت؟ لە ماوەی 24 کاتژمێردا نزیکترین لایەنی فەرمی ئاگادار بکەرەوە؛ لە هەرێمی کوردستان، لە ماوەی کەمتر لە 24 کاتژمێردا.
- یاسای فیدراڵی: هەر کەسێک شوێنەوارێکی گوازراوە یان کەلوپەلێکی کەلەپووری بدۆزێتەوە، یان بە دۆزینەوەکەی بزانێت، دەبێت لە ماوەی 24 کاتژمێردا نزیکترین لایەنی فەرمی یان ڕێکخراوێکی جەماوەری ئاگادار بکاتەوە (یاسای ژمارە 55ی ساڵی 2002، ماددەی 19(1))؛ شوێنەواری نەگوازراوەش هەمان ئەرکی 24 کاتژمێری هەیە (ماددەی 12)
- هەرێمی کوردستان: هەر هاووڵاتییەک ئاگاداری شوێنەوار یان کەلەپوور بێت، یان زانیاریی دەربارەیان هەبێت، دەبێت لە ماوەی کەمتر لە 24 کاتژمێردا نزیکترین لایەنی فەرمی ئاگادار بکاتەوە (یاسای ژمارە 5ی ساڵی 2021، ماددەی 5(3))
- خاوەنبوونی زەوی بەپێی هیچ کام لە دوو یاساکە هەڵاوێردن نییە
- کەلوپەلی ونبووی ئاسایی دەکەوێتە ژێر مەرجی ناسینەوەی خاوەن لە ماددەی 450ی یاسای سزادان، بەبێ دوا وادەیەکی دیاریکراو لەو ماددەیەدا
ڕێساکە چی دەڵێت
«يلتزم كل من اكتشف اثرا منقولا او مادة تراثية او علم بأكتشافها بأخبار اقرب جهة رسمية او منظمة جماهيرية بذلك خلال ... اربع وعشرين ساعة من تاريخ الاكتشاف»
هەرێم بە هەرێم
ڕێسا نیشتمانییەکەی سەرەوە لە هەموو شوێنێک جێبەجێ دەکرێت؛ ئەمانە ئەو ڕێسایانەن کە هەر هەرێمێک زیادیان دەکات.
هەرێمی کوردستان
تەنها بە مۆڵەتی توێژینەوەهەرێمی کوردستان بۆ گەڕان بەدوای کەلەپووردا مۆڵەتی زانستی پێویست دەکات، لەوانە کاری سەر ڕووی زەوی و کار لەسەر زەویی خودی کەسەکە.
- هەرێمی کوردستان یاسای ژمارە 5ی ساڵی 2021ی هەیە. پێناسەکەی لە ماددەی 1(15)دا گەڕان و ڕووپێو بەدوای کەلوپەلی شوێنەواریدا لەسەر ڕووی زەوی، لە ژێر زەوی و لە ژێر ئاو دەگرێتەوە؛ ماددەی 16 مۆڵەتی دەسەڵاتی پەیوەندیدار پێویست دەکات، تەنانەت لەسەر زەویی خودی ئەو کەسەی کارەکە دەکات. مۆڵەتپێدان بۆ پسپۆڕ و دامەزراوەی شیاوی زانستی و داراییە. گەڕانی ئاسایی بە ئامێر بەدوای کەلوپەلی هاوچەرخی ونبوودا هێشتا پشتڕاست نەکراوەتەوە.
- ماددەکانی 19–20 ئەمانە پێویست دەکەن: سەر بە لایەنێکی زانستیی شیاو بوون، زانیاریی داواکار و تیمەکەی، توانای دارایی و بەرنامەیەکی کاری دیاریکراو و گرێبەستێک کە وەزیر پەسەندی کردبێت. ئەمانە مەرجی کاری شوێنەواری یان کەلەپوورین، نەک مۆڵەتێکی پشتڕاستکراوە بۆ هەوەسکاران.
- ماددەی 1 جیاوازی دەکات لە نێوان شوێنەوار، کەلوپەلی کەلەپووری، شوێنە مێژووییەکان و ناوچە شوێنەواری یان کەلەپوورییە پارێزراوەکان. ئەو کەلەپوورەی مەرجەکانی تێدایە و تەمەنی لە 100 ساڵ زیاترە، دەکرێت بە ڕەزامەندیی وەزیر و لەسەر ڕاپۆرتی زانستیی لیژنەی تەکنیکی وەک شوێنەوار تۆمار بکرێت؛ پێناسە گشتییەکەی شوێنەوار 200 ساڵ بەکاردەهێنێت. تەمەنی شتێک بە تەنها پۆلێنکردنێکی تەواو نییە.
ڕێساکە چی دەڵێت
«هیچ کەس و لایەنێک بۆى نیە کارى شوێنەواریى یان کەلەپووریى لە هەرێم ئەنجام بدات، تەنانەت لەسەر زەوى و موڵکى خۆشى بێت، تەنها بە مۆڵەتى بەڕێوەبەرایەتى گشتى نەبێت.»
هێشتنەوەی دۆزراوەکان
قەدەغەیەهەڵگرتنی تایبەتی شوێنەواری گوازراوە ڕێگەپێنەدراوە، و دۆزراوە شوێنەواری یان کەلەپوورییەکان لەسەر خاکی هەرێم یان لە ژێر خاکیدا موڵکی دەوڵەتن.
- ماددەی 12 کەسانی سروشتی و مەعنەوی لە هەڵگرتنی شوێنەواری گوازراوە قەدەغە دەکات و ماوەیەکی ڕاگوزەری 90 ڕۆژە بۆ ڕادەستکردن لە ڕۆژی بەرکاربوونی یاساکەوە دیاری دەکات. خاوەن یان هەڵگرانی کەلوپەلی کەلەپووری و دەستنووسەکان ماوەیەکی ڕاگوزەری جیای 90 ڕۆژەیان بۆ تۆمارکردن لە ڕۆژی بەرکاربوونەوە هەیە. هیچ کام لەم دوو ماوەیە ماوەی ڕاگەیاندن نییە بۆ کەسێک کە تازە شتێک دەدۆزێتەوە.
- ماددەی 22(1) ئەو کەلوپەلە شوێنەواری یان کەلەپوورییانەی لەسەر خاکی هەرێمی کوردستان یان لە ژێر خاکیدا دەدۆزرێنەوە، دەکاتە موڵکی دەوڵەت. ئەم بوارە جوگرافی و ماددییە لێرەدا بۆ هەموو کەلوپەلێکی ونبووی ئاسایی یان هەموو حاڵەتێکی ژێر ئاو درێژ ناکرێتەوە. کەلوپەلی کەلەپووریی پێشتر تۆمارکراو و قەرەبووی بەدەستهێنانیان لە خاوەندارێتیی کەسێک جیان کە تازە شتێک دەدۆزێتەوە.
- ماددەی 13 ڕێگە بە دەسەڵاتی پەیوەندیدار دەدات کە کەلوپەلی کەلەپووری یان دەستنووسی پێشتر تۆمارکراو، بە قەرەبوویەکی دادپەروەرانە کە لیژنەی تەکنیکی هەڵیدەسەنگێنێت، بکاتە موڵکی خۆی. ماددەی 27 هەڵسەنگاندنی پاداشتی دۆزینەوە دەداتە ئەو لیژنەیە. پاداشت خاوەندارێتی ناگوازێتەوە؛ هیچ بڕە پاداشتێکی گەرەنتیکراو نەسەلمێنراوە.
- ڕێسای ڕاگەیاندن لە ماددەی 5(3)دا جیا دەمێنێتەوە. پەیڕەوی ڕێنماییەکانی دەسەڵاتی پەیوەندیدار بکە. خاوەندارێتیی کەلوپەلی ونبووی ئاسایی لێرەدا هێشتا پشتڕاست نەکراوەتەوە؛ حوکمی قەدەغەکردن پەیوەندی بەو دۆزراوە شوێنەواری و کەلەپوورییانەوە هەیە کە لە سەرەوە باسکران.
ڕێساکە چی دەڵێت
«کەسانى سروشتى و مەعنەویى بۆیان نییە شوێنەوارى گوازراوەیان لابێت»
ڕاگەیاندنی دۆزراوەکان
دەبێت ڕابگەیەنرێتلە هەرێمی کوردستان، ئاگاداربوون لەو شوێنەوار و کەلەپوورەی یاساکە دەیگرێتەوە، دەبێت لە ماوەی کەمتر لە 24 کاتژمێردا بە نزیکترین لایەنی فەرمی ڕابگەیەنرێت.
- ماددەی 5(3) هەر هاووڵاتییەک کە ئاگاداری شوێنەوار یان کەلەپووری گوازراوە یان نەگوازراوە دەبێت، یان زانیاریی دەربارەیان دەست دەکەوێت، پابەند دەکات کە لە ماوەی کەمتر لە 24 کاتژمێر لە کاتی ئاگاداربوون یان پێزانینەوە نزیکترین لایەنی فەرمی ئاگادار بکاتەوە.
- ئەو لایەنەی ئاگادارکردنەوەکە وەردەگرێت دەبێت لە ماوەی 48 کاتژمێردا بەڕێوەبەرایەتیی گشتی یان بەڕێوەبەرایەتییەکانی ئاگادار بکاتەوە. ئەمە ماوەی گەیاندنی ئاگادارییەکەیە بە لایەنی سەرووتر، نەک درێژکردنەوەی دوا وادەی هاووڵاتییەکە. دۆزراوەکە و دەوروبەرەکەی بپارێزە و ڕێنمایی لە دەسەڵاتی پەیوەندیدار وەربگرە.
ڕێساکە چی دەڵێت
«دەبێت لە ماوەى کەمتر لە (24) بیست و چوار کاتژمێر لە ڕێكەوتی ئاگاداربوونى یان پێزانینی، نزیکترین لایەنى فەرمی ئاگاداربکاتەوە،»
زەوییەکەی خۆت — تەنها هەرێمی کوردستان
دۆزینەوەی کانزا
تەنها بە مۆڵەتی توێژینەوەخاوەنبوونی زەوی لە هەرێمی کوردستان هیچ جیاوازییەک دروست ناکات: گەڕان بەدوای شوێنەواردا، لەسەر ڕووی زەویش، کاری شوێنەوارییە و تەنانەت لەسەر زەوییەکەی خۆت پێویستی بە مۆڵەتی بەڕێوەبەرایەتیی گشتی هەیە، و مۆڵەت بە لایەنە زانستییە شیاوەکان دەدرێت.
- کاری شوێنەواری و کەلەپووری وا پێناسە کراوە کە گەڕان، ڕووپێو، هەڵکۆڵین و نۆژەنکردنەوەیە بە مەبەستی دۆزینەوەی شوێنەواری گوازراوە و نەگوازراوە لەسەر ڕووی زەوی، لە ژێر زەوی یان لە ژێر ئاو (یاسای ژمارە 5ی ساڵی 2021، ماددەی 1(15))
- بەڕێوەبەرایەتیی گشتی دەتوانێت دوای دڵنیابوون لە توانای زانستی و دارایییان ڕێگە بە پسپۆڕان، لایەنە زانستییەکان و زانکۆکان بدات (ماددەی 16(3))؛ بەرنامەی کار و گرێبەستەکان پێویستیان بە ڕەزامەندیی وەزیر هەیە (ماددەکانی 19-20)
- ئەمە گەڕان بەدوای کەلوپەلی شوێنەواری یان کەلەپووریدا دەگرێتەوە؛ باسی گەڕان بەدوای شتێکی هاوچەرخی دیاریکراودا ناکات کە ونت کردووە
- ئەم وەڵامە تەنها دۆزینەوەی کانزا دەگرێتەوە؛ هەڵکەندن، هێشتنەوەی دۆزراوەکان و ڕاگەیاندن هەر یەکەیان وەڵامی جیای هەیە
ڕێساکە چی دەڵێت
«هیچ کەس و لایەنێک بۆى نیە کارى شوێنەواریى یان کەلەپووریى لە هەرێم ئەنجام بدات، تەنانەت لەسەر زەوى و موڵکى خۆشى بێت، تەنها بە مۆڵەتى بەڕێوەبەرایەتى گشتى نەبێت.»
هەڵکەندن
تەنها بە مۆڵەتی توێژینەوەهەڵکەندن بەدوای شوێنەواردا لەسەر ئەو زەوییەی لە هەرێمی کوردستان خاوەنیتی پێویستی بە مۆڵەتی بەڕێوەبەرایەتیی گشتی هەیە، کە بە لایەنە زانستییە شیاوەکان دەدرێت.
- ئەو کارە شوێنەوارییەی پێویستی بە مۆڵەت هەیە، هەڵکۆڵین بە مەبەستی دۆزینەوەی شوێنەوار دەگرێتەوە (یاسای ژمارە 5ی ساڵی 2021، ماددەی 1(15))؛ هیچ کەسێک بۆی نییە بەبێ مۆڵەتی بەڕێوەبەرایەتیی گشتی ئەنجامی بدات، تەنانەت لەسەر زەویی خۆی (ماددەی 16(2))
- خاوەنەکان بۆیان نییە دەستکاریی ماددی بکەن، زیان بگەیەنن یان ئەو زەوی و شوێنانە بگۆڕن کە شوێنی شوێنەواری یان کەلەپووریان تێدایە، تۆمارکرابن یان نا (ماددەی 23(2))
- ئەمە ئەو هەڵکەندنە دەگرێتەوە کە ئامانجی کەلوپەلی شوێنەواری یان کەلەپوورییە، وەک دەرهێنانی ئەو شتانەی ئامێرەکە لە کاتی گەڕان بەدوای دۆزراوەی کۆندا دەیاندۆزێتەوە؛ هەڵکەندن بۆ مەبەستی تر، یان دەرهێنانەوەی شتێکی هاوچەرخی دیاریکراو کە ونت کردووە، ڕێک ناخات
ڕێساکە چی دەڵێت
«هیچ کەس و لایەنێک بۆى نیە کارى شوێنەواریى یان کەلەپووریى لە هەرێم ئەنجام بدات، تەنانەت لەسەر زەوى و موڵکى خۆشى بێت، تەنها بە مۆڵەتى بەڕێوەبەرایەتى گشتى نەبێت.»
هێشتنەوەی دۆزراوەکان
قەدەغەیەئەو کەلوپەلە شوێنەواری یان کەلەپوورییانەی لەسەر ئەو زەوییەی لە هەرێمی کوردستان خاوەنیتی یان لە ژێریدا دەدۆزرێنەوە، موڵکی دەوڵەتن، و هەڵگرتنی تایبەتی شوێنەواری گوازراوە ڕێگەپێنەدراوە.
- ئەو کەلوپەلانەی لەسەر خاکی هەرێم یان لە ژێر خاکیدا دەدۆزرێنەوە موڵکی دەوڵەتن، خاوەنی زەوییەکە هەر کەسێک بێت (یاسای ژمارە 5ی ساڵی 2021، ماددەی 22(1))؛ کەسانی سروشتی و مەعنەوی بۆیان نییە شوێنەواری گوازراوە هەڵبگرن (ماددەی 12(1))
- پاداشتی دۆزینەوە لیژنەی تەکنیکی هەڵیدەسەنگێنێت؛ پاداشت خاوەندارێتی ناگوازێتەوە (ماددەی 27)
- خاوەندارێتیی کەلوپەلی ونبووی ئاسایی پشتڕاست نەکراوەتەوە
ڕێساکە چی دەڵێت
«هەر کەل وپەلێکى شوێنەواریى یان کەلەپووریى لەسەر خاکى یان ژێر خاکى هەرێم بدۆزرێتەوە موڵکى دەوڵەتە.»
ڕاگەیاندنی دۆزراوەکان
دەبێت ڕابگەیەنرێتشوێنەوار یان کەلەپوورت لەسەر زەوییەکەت لە هەرێمی کوردستان دۆزییەوە، یان پێی زانیت؟ لە ماوەی کەمتر لە 24 کاتژمێردا نزیکترین لایەنی فەرمی ئاگادار بکەرەوە.
- ئەرکەکە دەکەوێتە سەر ئەو هاووڵاتییەی ئاگاداری شوێنەوار یان کەلەپووری گوازراوە یان نەگوازراوە دەبێت، یان زانیاریی دەربارەیان دەست دەکەوێت؛ خاوەنبوونی زەوی هەڵاوێردن نییە (یاسای ژمارە 5ی ساڵی 2021، ماددەی 5(3))
- ئەو لایەنەی ئاگادارکردنەوەکە وەردەگرێت 48 کاتژمێری هەیە بۆ ئاگادارکردنەوەی بەڕێوەبەرایەتیی گشتی؛ ئەمە درێژکردنەوەی ماوە نییە بۆ ئەو کەسەی شتەکەی دۆزیوەتەوە (ماددەی 5(3))
ڕێساکە چی دەڵێت
«دەبێت لە ماوەى کەمتر لە (24) بیست و چوار کاتژمێر لە ڕێكەوتی ئاگاداربوونى یان پێزانینی، نزیکترین لایەنى فەرمی ئاگاداربکاتەوە،»
سەرچاوەکانی هەرێم:
- یاسای ژماره (5)ی ساڵی 2021: بەڕێوەبردن و پاراستنی شوێنەوار و كەلەپوور (Management and Protection of Archaeology and Heritage Law) — بەرواری سەردان: 8ی تشرینی یەکەمی 2026
لە دەرەوەی عێراق ئامێری دۆزینەوەی کانزا بەکاردەهێنیت؟ 207 وڵاتی تریش ڕێسا بە ڕێسا ڕوون دەکەینەوە. نەخشەی جیهان ببینە (بە ئینگلیزی) ←
داتای کراوە: هەموو ڕێسایەکی ڕێبەرەکەمان بۆ عێراق، لەگەڵ دەقی وەرگیراو، سەرچاوە و بەرواری پشکنینەکەی، بە خۆڕایی بۆ دووبارە بەکارهێنانەوە (CC BY-SA 4.0). داتاکە دابەزێنە (بە ئینگلیزی) ←
ڕێسا فیدراڵییەکان و یاسا جیاکەی هەرێمی کوردستان
یاسای فیدراڵی، قانون الآثار والتراث (Antiquities and Heritage Law) 55 of 2002، هەڵکۆڵینی شوێنەواری و پشکنین لە ژێر زەوی و لە بنی ئاوەکاندا ڕێکدەخات. ماددەکانی 29 و 31–32 مەرجی شیاویی زانستی و مۆڵەتپێدان دادەنێن. پێناسە ئاماژەپێکراوەکەی نە هەموو گەڕانێک لەسەر ڕووی زەوی قەدەغە دەکات، نە ڕێسایەکی گشتی بۆ گەڕان بە ئامێر بەدوای کەلوپەلی هاوچەرخی ونبوودا دادەنێت.
یاسای هەرێمی کوردستان، یاسای بەڕێوەبردن و پاراستنی شوێنەوار و كەلەپوور لە هەرێمی كوردستان ـ عێراق (Management and Protection of Archaeology and Heritage Law) 5 of 2021، گەڕان و ڕووپێوی شوێنەواری لەسەر ڕووی زەوی، لە ژێر زەوی و لە ژێر ئاو دەگرێتەوە. ماددەی 16 تەنانەت لەسەر زەویی خودی ئەو کەسەی کارەکە دەکات مۆڵەتی دەسەڵاتی پەیوەندیدار پێویست دەکات. ماددەکانی 19–20 ئەمانە پێویست دەکەن: سەر بە لایەنێکی زانستی بوون، زانیاریی داواکار و تیمەکەی، توانای دارایی، بەرنامەی کار و گرێبەستێک کە وەزیر پەسەندی کردبێت. هیچ ڕێگایەکی ئاسایی بۆ هەوەسکاران پشتڕاست نەکراوەتەوە.
یاسای فیدراڵی بە گشتی سنووری تەمەنی 200 ساڵ بۆ شوێنەوار بەکاردەهێنێت و پاشماوەی مرۆڤ، ئاژەڵ و ڕووەکیش دەگرێتەوە. ئەو کەلەپوورەی تەمەنی کەمترە و بەهای دیاریکراوی هەیە، بە بڕیاری وەزیر ڕادەگەیەنرێت. هەرێمی کوردستان پێناسە و ڕێگای ڕاگەیاندنی تایبەت بە خۆی هەیە؛ تەمەن بە تەنها پۆلێنکردنی هەموو دۆزراوەیەک یەکلا ناکاتەوە.
شوێنە پارێزراوەکان و زەویی تایبەت
ماددەی 3(2)ی یاسای فیدراڵی خاوەن زەوی لە دەستکاریی ماددی، هەڵکەندن، تێکدان یان گۆڕینی ڕووخساری شوێنە کەلەپووری و مێژووییەکان قەدەغە دەکات. ماددەی 15 دەستدرێژیی دیاریکراو، کشتوکاڵ، بیناسازی، هەڵکەندنی کانەبەرد و ئەو کارانەی ڕووخساری شوێنە شوێنەوارییەکان دەگۆڕن قەدەغە دەکات. هەروەها ئەو شوێنانەش دەپارێزێت کە لە ڕۆژنامەی فەرمیدا بڵاو نەکراونەتەوە، ئەگەر بارودۆخیان وا بێت کەسێکی ئاسایی بیانناسێتەوە.
ماددەی 43(1)ی یاسای فیدراڵی سزا بۆ هەڵکەندن لە شوێنێکی شوێنەواریی ڕاگەیەنراو دادەنێت. حوکمی شوێنەکان پەیڕەوی ئەو سنووردارکردنە دەکات، چونکە دەرهێنانی ئەو شتانەی ئامێرەکە دەیاندۆزێتەوە زەوی تێکدەدات؛ بانگەشەی ئەوە ناکات کە هەموو پشکنینێک بە ئامێر بە ئاشکرا قەدەغەیە. هەڵکۆڵینی زانستیی بە مۆڵەت ڕێگایەکی جیایە. چوونە ژوورەوەی سەردانکەران ڕێگە بە دەرهێنان نادات.
ماددەکانی 8(2) و 23(2)ی یاسای هەرێمی کوردستان ئەو موڵک و شوێنە کەلەپوورییە دیاریکراوانە دەپارێزن تەنانەت ئەگەر موڵکی تایبەت بن، لەوانە ئەو شوێنانەی تۆمارکردنەکەیان بڵاو نەکراوەتەوە. ماددەی 9(1) بۆ گۆڕانکاریی دیاریکراو لە بەکارهێنانی زەوی و بیناسازی لە ناوچە شوێنەواری، کەلەپووری یان پارێزراوەکاندا، هەم هەماهەنگی و هەم ڕەزامەندی پێویست دەکات. هیچ کامیان مۆڵەتێکی بێسنوور بۆ ئامێری دۆزینەوەی کانزا نییە.
مافی یاسایی چوونە ناو زەوی بە جیا وەربگرە. ماددەی 30ی یاسای فیدراڵی ڕێگایەکی چوونە ژوورەوە بۆ هەڵکۆڵین دەداتە دەسەڵاتی شوێنەوار، لەگەڵ ڕێکاری مەرجدار بۆ گەڕاندنەوەی زەوی بۆ دۆخی پێشووی یان قەرەبووکردنەوە؛ مافی چوونە ژوورەوە بۆ هەوەسکاران دروست ناکات.
دارستان، ناوچە پارێزراوەکان و کەناراو هێشتا یەکلا نەکراونەتەوە
بەپێی ماددەی 11 لە قانون الغابات والمشاجر (Forests and Afforested Lands Law) 30 of 2009، دەرهێنانی بەرد، لم، کانزا، خاک یان پەینی سروشتی لە دارستانەکانی دەوڵەت پێویستی بە ڕەزامەندیی پێشوەختە هەیە. ماددەی 20 بە جیا هەندێک بەکارهێنانی دیاریکراوی زەوی کۆنترۆڵ دەکات، لەوانە کێڵان یان کشتوکاڵ بۆ مەبەستی جگە لە دارستان. دەقە ئاماژەپێکراوەکە حوکمی هەموو پشکنینێک بە ئامێر یان هەموو چاڵێکی بچووک یەکلا ناکاتەوە.
ماددەی 4 باخچە و پارکەکانی شارەوانی، هەندێک باخی تایبەتی دیاریکراو، دار و درەختی گۆڕستان و شوێنە پیرۆزەکان، و ئەو دارستانە بچووکانەی موڵکی تایبەتن و مەرجەکانیان تێدایە، هەڵدەاوێرێت. جۆری زەوییەکە، سنوورە ڕاستەقینەکانی، جێبەجێکردنی لە ئاستی هەرێمدا و ڕێنماییە ناوخۆییەکان بپشکنە. مۆڵەتی زانستیی کەلەپوور ئەم مەرجە جیایانە یەکلا ناکاتەوە.
بەپێی ماددەی 9 لە نظام المحميات الطبيعية (Natural Reserves Regulation) 2 of 2014، زیانگەیاندن بە پێکهاتە فیزیکی، جیۆلۆجی یان مۆرفۆلۆجییە دیاریکراوەکان و سیستەم و دیاردە سروشتییەکان، یان گۆڕینیان، قەدەغەیە. ئەو پەیڕەوە هەروەها گواستنەوەی بەرد یان خاک بۆ دەرەوەی ناوچە پارێزراوەکە و لابردنی هەندێک ڕووەکی دیاریکراو سنووردار دەکات. کۆنترۆڵەکانی بۆ چالاکی و ئۆتۆمبێل مۆڵەتی ئاسایی دۆزینەوەی کانزا نین.
دەقی ناوچە پارێزراوەکان حوکمی هەموو پشکنینێک یان هەموو چاڵێکی بچووکی دەرهێنان یەکلا ناکاتەوە، و پێداچوونەوەیەکی تەواوی ڕێساکانی پارکەکانی هەرێمی کوردستانیش نییە. شوێنە پارێزراوەکانی کەناراو دەکرێت کۆنترۆڵی زیادەیان هەبێت. مۆڵەتی گشتی بۆ چوونە ناو کەناراو، دارستان و پارکەکان بە مەبەستی گەڕان بەدوای کەلوپەلی هاوچەرخی ونبوودا و دەرهێنانیان هێشتا پشتڕاست نەکراوەتەوە.
ڕاگەیاندنی دۆزینەوە: ماوەکە بۆ کێ دەژمێردرێت؟
ماددەی 19ی یاسای فیدراڵی ئەو کەسەی شوێنەوارێکی گوازراوە یان کەلوپەلێکی کەلەپووری دەدۆزێتەوە، یان بە دۆزینەوەکەی دەزانێت، پابەند دەکات کە لە ماوەی 24 کاتژمێر لە کاتی دۆزینەوە یان زانینەوە نزیکترین لایەنی فەرمی یان ڕێکخراوێکی جەماوەری ئاگادار بکاتەوە. ماددەی 12 بە جیا ئەرکێکی 24 کاتژمێری دەخاتە سەر هەر کەسێک شوێنەوارێکی نەگوازراوە بدۆزێتەوە یان بە دۆزینەوەکەی بزانێت. ئەو لایەنەی ئاگادارکردنەوەکە وەردەگرێت دەبێت دەستبەجێ دەسەڵاتی شوێنەوار ئاگادار بکاتەوە.
ماددەی 5(3)ی یاسای هەرێمی کوردستان ئەو هاووڵاتییەی ئاگاداری شوێنەوار یان کەلەپووری گوازراوە یان نەگوازراوە بێت، یان زانیاریی دەربارەیان هەبێت، پابەند دەکات کە لە ماوەی کەمتر لە 24 کاتژمێردا نزیکترین لایەنی فەرمی ئاگادار بکاتەوە. ماوە جیاکەی 48 کاتژمێریی ئەو لایەنە بۆ گەیاندنی ئاگادارییەکە بە لایەنی سەرووتر، درێژکردنەوەی دوا وادەی هاووڵاتییەکە نییە.
شتەکە و دەوروبەرەکەی بپارێزە و لە لایەنی پەیوەندیداری شوێنەوار بپرسە کە چۆن بەردەوام بیت. ئەمانە ئەرکی تایبەت بە کەلەپوورن، نەک دوا وادەی پشتڕاستکراوە بۆ هەموو شتێکی هاوچەرخی کەوتوو.
خاوەندارێتی، پاداشت و کەلوپەلی ونبووی ئاسایی
ماددەی 17ی یاسای فیدراڵی بە گشتی هەڵگرتنی شوێنەواری گوازراوە قەدەغە دەکات، لەگەڵ هەڵاوێردن بۆ ئەو شتانەی لەو دامەزراوانەدان کە ماددەی 10 دیاریان دەکات، و بۆ دەستنووس یان دراوی کۆنی تۆمارکراو کە مۆڵەتی هەڵگرتنیان دراوە. ماوە ڕاگوزەرەکەی 30 ڕۆژە لە ڕۆژی بەرکاربوونەوە، ماوەی ڕاگەیاندن نییە بۆ کەسێک کە تازە شتێک دەدۆزێتەوە. ماددەی 35 ئەو شوێنەوارانەی لە کاتی هەڵکۆڵینی شوێنەواریدا دەدۆزرێنەوە دەکاتە موڵکی گشتی.
ماددەی 19ی یاسای فیدراڵی ڕێگە بە پاداشتێک دەدات کە دەسەڵات بە ویستی خۆی بۆ ڕاگەیاندنی دۆزینەوە دەیدات. ئەگەر بۆ زێڕ، زیو یان بەردی بەنرخ بدرێت، کەمترین بڕی یاسایی پەیوەندی بە بەهای ماددەکەوە هەیە، نەک تەمەن، وەستایی دروستکردن یان بەهای مێژوویی. هیچ پشکێکی خاوەندارێتی بۆ ئەو کەسەی شتەکەی دۆزیوەتەوە گەرەنتی ناکات.
ماددەی 12ی یاسای هەرێمی کوردستان هەڵگرتنی شوێنەواری گوازراوە قەدەغە دەکات و تۆمارکردنی کەلوپەلی کەلەپووری و دەستنووسەکان پێویست دەکات، بە ماوەی ڕاگوزەری 90 ڕۆژە لە ڕۆژی بەرکاربوونەوە. ماددەی 22(1) ئەو کەلوپەلە شوێنەواری یان کەلەپوورییانەی لەسەر خاکی هەرێم یان لە ژێر خاکیدا دەدۆزرێنەوە دەکاتە موڵکی دەوڵەت. کەلوپەلی پێشتر تۆمارکراو و بەدەستهێنانیان بە قەرەبووی دادپەروەرانە بەپێی ماددەی 13، لە خاوەندارێتیی کەسێک جیان کە تازە شتێک دەدۆزێتەوە. ماددەی 27 هەڵسەنگاندنی پاداشت دەداتە لیژنەیەکی تەکنیکی؛ پاداشت خاوەندارێتی ناگوازێتەوە.
بەپێی ماددەی 1101 لە القانون المدني (Civil Code)، ئەو گەنجینە شاراوەیەی کەس ناتوانێت خاوەندارێتیی بسەلمێنێت، لە زەویی موڵکی تایبەتدا بۆ خاوەن زەوییە، لە زەویی میریدا بۆ دەوڵەتە و لە زەویی وەقفی دروستدا بۆ لایەنی وەقفە. ماددەی 1103 شوێنەوار و کەلوپەلی ونبوو بۆ یاسا تایبەتەکان جێدەهێڵێت. ماددەی 1104 بۆ ئەوەی شتێکی گوازراوەی ئاسایی ببێتە بێخاوەن، دەستبەرداربوونی ئەنقەستی خاوەنەکەی پێویست دەکات.
ماددەی 450 لە قانون العقوبات (Penal Code) باسی دەستبەسەرداگرتنی ناڕەوا یان بەکارهێنانی بە نیازی خراپی کەلوپەلی دۆزراوە یان ونبوو دەکات، کاتێک کەسەکە خاوەنەکەی دەناسێت یان هەنگاوە پێویستەکانی بۆ ناسینەوەی خاوەنەکە نەناوە. ئەم حوکمانەی ئاماژەیان پێکراوە هیچ ماوەیەکی چاوەڕوانیی گشتی بۆ ئەو کەسەی شتێک دەدۆزێتەوە، یان مافێکی خۆکار بۆ هێشتنەوەی کەلوپەلێکی ونبووی ئاسایی، دانانێن.
چاپی سەرچاوەکان و سنوورەکانیان
دەقە ڕەسەنە عەرەبییە فیدراڵییەکان لە وەرگێڕانە ئینگلیزییەکە باڵادەسترن. ئەو بەشەی ڕۆژنامەی فەرمی کە لای ڕێکخراوی جیهانیی موڵکی هزری هەڵگیراوە، دوای ماددەی 37 کۆتایی دێت؛ کتێبۆکە عەرەبییەکەی لای یونسکۆ لاپەڕە چاپکراوەکانی 1–19 بە ڕیزێکی نازنجیرەیی لەخۆدەگرێت. تەواوبوونی ئەو کتێبۆکەیە ناسەلمێنێت کە چاپێکی یەکخراوی ئێستایە.
بنکەدراوەی یاساکانی هەرێمی کوردستان یاسای ژمارە 5ی ساڵی 2021 وەک یاسایەکی بەرکار و بێ هیچ هەموارکردنێکی تۆمارکراو نیشان دەدات. ئەم ڕێبەرە ڕاستیی هەموو ڕێنماییە جێبەجێکارییەکان، ڕێکارە کارگێڕییە ئێستاکان یان ڕێسای تاکە تاکەی شوێنە پارێزراوەکان پشتڕاست ناکاتەوە.
سەرچاوەکان
ئەو سەرچاوە فەرمی و یاساییانەی ئەم پەڕەیە لەسەریان بنیات نراوە (پشکنینی سەرچاوەکان: 21ی تشرینی یەکەمی 2026):
- قانون الآثار والتراث رقم 55 لسنة 2002 (Antiquities and Heritage Law), Gazette 3957, November 18, 2002, pages 566–572
- قانون الآثار والتراث رقم 55 لسنة 2002 (Antiquities and Heritage Law), Arabic reproduction
- Antiquities and Heritage Law 55 of 2002, English translation
- القانون المدني رقم 40 لسنة 1951 (Civil Code), articles 1098–1104
- قانون العقوبات رقم 111 لسنة 1969 (Penal Code), article 450
- قانون الغابات والمشاجر رقم 30 لسنة 2009 (Forests and Afforested Lands Law)
- Forest and Afforested Land Law 30 of 2009, English translation
- نظام المحميات الطبيعية رقم 2 لسنة 2014 (Natural Reserves Regulation), Gazette 4316, March 24, 2014
- Natural Reserves Regulation 2 of 2014 and Council of Ministers decision 139, English translation
- یاسای ژماره (5)ی ساڵی 2021: بەڕێوەبردن و پاراستنی شوێنەوار و كەلەپوور (Management and Protection of Archaeology and Heritage Law)
کاتێک دڵنیا بوویتەوە کە لە کوێ ڕێگەت پێدراوە بگەڕێیت، LuckyFind (بە ئینگلیزی) یارمەتیت دەدات باشترین سوودی لێ وەربگریت — ڕێگاکەت لەسەر نەخشە بەدوادا بچۆ، هەر دۆزراوەیەک لەگەڵ شوێنەکەی تۆمار بکە و بگەڕێوە بۆ تۆمارە پاشەکەوتکراوەکانی گەڕانەکانت. LuckyFind مافی چوونە ناو زەوی پشتڕاست ناکاتەوە و مۆڵەتی دۆزینەوەی کانزا نادات. بە خۆڕایی بۆ iPhone و Android.
تازە دەست بە LuckyFind دەکەیت؟ لیستی پشکنینی یەکەم گەڕان (بە ئینگلیزی) پەیڕەو بکە، پاشان فێربە چۆن گەڕانێک تۆمار بکەیت و دۆزراوە زیاد بکەیت (بە ئینگلیزی).
پرسیارە باوەکان
- ئایا ڕەزامەندیی خاوەن زەوی جێگەی مۆڵەتی کەلەپوور دەگرێتەوە؟
- نەخێر. مافی یاسایی چوونە ناو زەوی و مۆڵەتی گەڕان بەدوای کەلەپووردا دوو شتی جیاوازن. ماددەی 16ی یاسای هەرێمی کوردستان بە ئاشکرا کار لەسەر زەویی خودی ئەو کەسەی کارەکە دەکات دەگرێتەوە، و یاسای فیدراڵی بە جیا هەڵکۆڵینی شوێنەواری و گۆڕانکاری لە شوێنە کەلەپوورییەکاندا سنووردار دەکات.
- ئایا هەموو گەڕانێک بە ئامێر لەسەر ڕووی زەوی لە سەرانسەری عێراق قەدەغەیە؟
- ڕێسایەکی گشتگیری لەو جۆرە نەسەلمێنراوە. پێناسە فیدراڵییەکە هەڵکۆڵینی شوێنەواری و پشکنین ڕێکدەخات؛ یاسای هەرێمی کوردستان بە ئاشکرا گەڕان و ڕووپێوی شوێنەواری لەسەر ڕووی زەوی دەگرێتەوە. گەڕانی ئاسایی بە ئامێر بەدوای کەلوپەلی هاوچەرخی ونبوودا هێشتا پشتڕاست نەکراوەتەوە.
- ئایا هاووڵاتییەک لە هەرێمی کوردستان دەتوانێت 48 کاتژمێر چاوەڕێ بکات پێش ئەوەی ڕایبگەیەنێت؟
- ماددەی 5(3) هاووڵاتییەکە پابەند دەکات کە لە ماوەی کەمتر لە 24 کاتژمێر لە کاتی ئاگاداربوون یان پێزانینەوە نزیکترین لایەنی فەرمی ئاگادار بکاتەوە. ماوەی 48 کاتژمێرەکە هی ئەو لایەنەیە کە ئاگادارکردنەوەکە وەردەگرێت، بۆ گەیاندنی بە لایەنی سەرووتر.
- ئایا ماوەی 30 ڕۆژ یان 90 ڕۆژ ڕێگە بە کەسێک دەدات کە تازە شتێک دەدۆزێتەوە چاوەڕێ بکات؟
- نەخێر. ئەو ماوە ڕاگوزەرانەی هەڵگرتن و تۆمارکردن لە ڕۆژی بەرکاربوونی یاسا پەیوەندیدارەکەوە دەژمێردرێن. ماوەی ڕاگەیاندنی دۆزینەوەی نوێ یان ماوەی خاوەندارێتیی خۆکار نین.
یارمەتیمان بدە ئەم ڕێسایانە نوێ بهێڵینەوە
ڕاپۆرتی گۆڕانکاری یان هەڵەیەک بدە (ئەپی ئیمەیڵەکەت دەکاتەوە).
ئیمەیڵەکەت بۆ Stuck at Home LLC دەچێت بۆ پێداچوونەوەی دەستی. هیچ شتێک بە شێوەی خۆکار ناگۆڕێت. ڕاستکردنەوە یاساییەکان پێش بڵاوکردنەوە لەگەڵ سەرچاوە فەرمییەکان بەراورد دەکرێن و بە شێوەیەکی سەربەخۆ پێیاندا دەچنەوە.
ئەگەر بەستەرەکە کار نەکات، ئیمەیڵ بنێرە بۆ contact@getluckyfind.com لەگەڵ ناونیشانی ئەم پەڕەیە، ئەوەی بە هەڵە دەردەکەوێت و بەستەری سەرچاوەیەکی فەرمی ئەگەر هەتە. تکایە زانیاریی کەسی و شوێنی وردی دۆزراوەکان مەنووسە.